مقدمه ای بر خبرنگاری بحران

اين نوع حوادث، چالشی ویژه براي روزنامه‌نگاران-خبرنگاران هستند.بايد سریع کار کنید و در شرایط بسيار دشوار، اطلاعات دقيقي را به خوانندگان و شنوندگان خود که مشتاق دانستن جزییات هستند، برسانید
تاریخ انتشار : ١٣٩٥/١١/٠٢ نویسنده :
دراین مطلب درباره چگونگي پوشش خبری حوادث ناگهانی كه مرگ و ويراني به بار می‌آورند،پیشنهادهایی را ارائه مي‌کنیم. توضیح می‌دهیم که چگونه خود و رسانه‌ (سازمان)‌تان را براي غلبه بر هرگونه حادثه غيرمنتظره‌اي آماده کنید. در مطلب بعدي درباره چگونگي رساندن خود به صحنه حادثه، كارهايي كه بايد انجام شود، چگونگي نوشتن گزارش و بازگرداندن آن‌ها (گزارش‌ها) به اتاق خبر و چگونگي سازمان‌دهي كارآمد كاركنان رسانه صحبت مي‌كنيم. درپايان، حساسيت‌هایی را که در گزارش‌نویسی درباره مرگ و فجایع ناگهانی باید به آن‌ها توجه کنید را بررسی خواهیم کرد.
حوادث خاصي وجود دارند که به واسطه تاثیر فاجعه‌بارشان بر زندگی افراد بی‌شمار، ارزش خبری زیادی دارند. این حوادث که معمولا غيرمنتظره يا با هشداری نه چندان جدی رخ مي‌دهند، می‌تواند تصادفات جاده‌ای، قتل‌عام،انفجارهاي شيميايي يا بلایای طبيعي همچون سيل،زلزله و طوفان باشد.گاهی هم شرایط جنگی؛ گرچه روزنامه‌نگاران/خبرنگاران تازه‌کار و بدون تجربه نباید به دلیل دشواری‌ها و خطرات بسیار زیاد حرفه خبرنگار جنگی سراغ این مقوله بروند. برای خبرنگاران/روزنامه‌نگاران بی‌تجربه تهیه گزارش جنگی ممكن است شبیه ماجراجويي به نظر برسد اما واقعیت این است که آن‌ها به ندرت می‌توانند به خوانندگان، شنوندگان و بینندگان خود، کاری حرفه‌ای ارائه کنند.
زمان وقوع اين حوادث گاه تداوم داشته (مانند سیل) و شما می‌توانید گزارشی از آنچه در حال روی دادن است، تهیه کنید و گاه چنان کوتاه است که وقتی شما به محل وقوع حادثه می‌رسید که واقعه به پایان رسیده است(مانندقتل عام). درهردو حالت، تاثيرات واقعه اغلب زمان زيادي بعد از پايان خود حادثه، ادامه دارد.
اين نوع حوادث، چالشی ویژه براي روزنامه‌نگاران-خبرنگاران هستند.بايد سریع کار کنید و در شرایط بسيار دشوار، اطلاعات دقيقي را به خوانندگان و شنوندگان خود که مشتاق دانستن جزییات هستند، برسانید. وقتي حوادث عظيم هستند، افراد بيشتري دوست دارند تا راجع به آن‌ها بدانند.
در این شرایط، شايعات و سخنان بي اساسي درباره حادثه به سرعت پراكنده مي‌شود. بنابراين شما باید هرچه زودتر اطلاعات را جمع‌آوری و منتشر کنید تا از سوءتفاهم و وحشت احتمالي جلوگیری کنید. اگر واقعا لازم است که مردم کار خاصی انجام دهند (از جمله در برابريك بيماري همه‌گير) باید بدانند که دقیقا شرایط چقدر جدی است و آن‌ها برای حمایت از خود و خانواده‌شان چه باید بکنند.
گزارش‌هاي خبری مربوط به مرگ و فجایع اغلب در مرکز توجه بوده و ـ همچون بهترین گزارش‌های خبری ـ درباره مردم هستند.با این حال در تهیه چنین گزارش‌هایی باید همواره از خود بپرسید که آیا آنچه می‌نویسید و مخابره می‌کنید جنبه خبری دارد یا خیر.
آيا اين خبراست؟
به خودتان يادآوري كنيد که ماهیت خبر چيست.بايد درباره هر حادثه‌اي سوال كنيد که"آيا اين واقعه غيرعادي، جالب،قابل توجه و درباره مردم است؟"
به یاد داشته باشيد كه نزدیکی به واقعه و نگاه فردی در تصميم‌گيري درباره "چیستی خبر" اهمیت دارد. البته زمين‌لرزه دركشور شما ارزش خبري به مراتب بیشتری دارد تا زلزله‌ای نیم‌کاره در نقطه دیگری از جهان؛ گرچه برای خوانندگان و شنوندگان هر دوی این‌ها خبر هستند.
همچنین شیوه مرگ افراد نیز برخی مرگ‌ها را نسبت به دیگر شیوه‌ها، دارای ارزش خبری بیشتری می‌کند. خبر کشته شدن یک كودك در تصادف خودرو، معمولا ارزش خبري بيشتري دارد نسبت به مرگ كودكي كه دراثر بيماري جان خود را از دست داده است. (مگر اين‌كه مرگ کودک بر اثر یک بيماري غيرمعمول بوده باشد) 
هويت قربانيان نيز برارزش خبري تاثير مي‌گذارد.همه مي‌ميرند اما اگر نخست‌وزير یک کشور بميرد، این مرگ به یک خبر تبدیل می‌شود. 
به هر حال این شما هستید که باید تصمیم بگیرد در جامعه شما فوت چه کسانی می‌تواند "یک خبر" باشد. 
هرچند در فصل‌های جداگانه‌ای به چگونگی پوشش اخبار مربوط به "مرگ" و "فجایع" خواهیم پرداخت، مهارت‌هایی که خبرنگار-روزنامه‌نگار برای پوشش خبری این وقایع لازم دارد تقریبا یکسان است. در هر دو مورد "دقت" و "توجه به جزئيات" و داشتن شبکه ارتباطی خوب از کسانی که به محض وقوع حادثه‌ای شما را از آن مطلع کنند، نیاز است. 
و البته در درجه اول، شما باید بتوانید که خیلی سریع کار کنید.این کار زمانی مسیر است که خودتان را برای آن آماده کرده باشید.
برنامه‌ریزی پیشرفته
از آنجایی که بيشتر مرگ و میرها و فجایع بدون هشدار قبلی رخ مي‌دهند، هميشه بايد آماده باشيد در غیراین صورت ممکن است که دچار هرج و مرج و آشفتگی شده و فرصت تهیه گزارش خوب را از دست بدهید. برای مثال، اگر باطری‌های ضبط صوت خود را شارژ نکنید ممکن است که فرصت مصاحبه مهمی را از دست بدهيد. اگر بنزين كافي در خودروی خود نداشته باشید ممكن است نتوانید به محل وقوع یک واقعه برسید. شما به عنوان خبرنگار بحران بايد سیستمی را برنامه‌ریزی کنید که با استفاده از آن بتوانید در هر زمان ممکن، خود را به محل واقعه رسانده و اخبار حادثه را به اتاق خبر رسانه‌تان برسانید.  
بلایای طبیعی هرج و مرج‌هایی به دنبال دارند، اطلاعات شفاف نیستند؛ مردم آشفته‌اند، وسایل ارتباطي مانند خطوط تلفن مشغول هستند یا کار نمی‌كنند؛ حمل و نقل احتمالا مختل شده است. اگر از قبل براي چنين مشكلاتي تدارك ديده باشيد و چگونگي غلبه بر آن‌ها را بلد باشيد، كار شما بسيار ساده‌تر و موثرتر خواهد بود. 
اگر شما و رسانه‌تان برای برخورد با شرایط اضطراری همچون بلایای طبیعی برنامه‌ریزی نکرده‌اید از همين حالا شروع کنید. موارد زير حوزه‌هايي هستندكه مي‌توانيد از آن‌ها شروع کنید:
ارتباطات
شما به شبکه ارتباطی خوبی نیاز دارید، کسانی که به محض وقوع حادثه‌اي به شما اطلاع دهند و در طول وقوع رویداد و پس از آن اطلاعاتی را در اختیار شما قرار دهند. بهترين رابط‌ها در اینجا کارمندان اورژانس و مخابراتی هستند. این افراد نباید لزوما مقام‌های ارشد باشند چرا که آن‌ها در چنین شرایطی به قدری سرشان شلوغ می‌شود که نمی‌توانند درباره تماس گرفتن با شما فکر کنند.
البته رابطان شما باید افراد کلیدی باشند. ماموران پليس،خدمه آمبولانس و ماموران آتش‌نشاني رابطان خوبي هستند چون مي‌توانند به محض اعزام نيروهاي خود به محل وقوع حادثه به شما اطلاع دهند.
 فردي در برج كنترل هواپيما يا افرادی در مراکز درمانی و اورژانس‌های بیمارستان هم مي‌تواند کارآمد باشند.
فکر کنید که چه سازمان‌هایی در شرایط اضطراری به درخواست‌های کمک پاسخ می‌دهند و سپس افرادی را در این سازمان‌ها پیدا کرده و با آن‌ها ارتباط برقرار کنید.
براي برقراری یک رابطه خوب، باید نام افراد را بدانید. باید زمانی را برای گفت‌وگو با آن‌ها (در زمان فراغتشان) صرف کنید. زمانی را برای دیدار با آن‌ها بگذارید (اگر امکانش بود یک فنجان چای با هم بنوشید).  شماره تلفن‌های خود را رد و بدل كنید و مطمئن شوید که او شماره شما را برای تماس در مواقع اضطراری خواهد داشت. اگر امکانش وجود دارد بیش از یک شماره (شماره مستقیم خود، شماره محل کار و ...) به او بدهید. زیرا ممکن است در شرایط اضطراری با شما تماس بگیرد و تلفن شما مشغول باشد و فرصت تلفن مجدد را پيدا نكند. همیشه در دسترس باشید.
نیازی نیست که هر روز یا هر هفته به رابطان خود زنگ بزنید. به هرحال، شما در مواقع اضطراري به آن‌ها نیاز دارید. با این حال گاهي براي يادآوري حضورتان به آن‌ها تلفن کرده یا به دیدارشان بروید؛ حالشان را بپرسيد و درباره علايق متقابل از جمله ورزش صحبت كنيد.  
برای رابطان خود كاري انجام دهيد، مثلا آن‌ها را به ضیافت‌های سازمان خود دعوت کنید يا به مناسبت‌های مختلف هدیه کوچکی، مثلا یک کارت تبریک، برایش بفرستيد.اگر به ورزش علاقمند هستید براي اين‌كه احساس خاص بودن كنند،پیش از این‌که نتایج یک رخداد مهم ورزشی خبری شود، به آن‌ها تلفن كرده و در این باره اطلاع‌رسانی کنید.
ارتباط  با خدمات اورژانس
همانند دیگر رابطان خبری، رسانه شما نیز باید در سطحی رسمی با سازمان‌های اورژانس ارتباط برقرار کرده و در شرایط اضطراری به هم کمک کنید. مراکز خدمات امداد و نجات ممكن است تمایلی نداشته باشند که افرادی در شرایط اضطراری اصطلاحا دست و پا گیر آن‌ها شوند اما آنان باید از ارزش رسانه‌های خبری و اطلاع‌رسانی، انتشار هشدارها و درخواست کمک از مردم مطلع شوند. به عنوان مثال انتشار فراخوان اهدای خون در شرایط اضطراری.
با فرماندهان ارشد نیروی انتظامی و سازمان‌های امدادی دیدار و درباره روش‌های همكاري با یکدیگر گفت‌وگو کنید. برخی مسائل مهم که می‌توانید درباره آن‌ها صحبت کنید، عبارتند از: 
• دسترسي ويژه به محل وقوع حادثه. خبرنگاران/روزنامه‌نگاران با ارائه مدارک شناسایی می‌توانند در محل حادثه حاضر شوند.
• بیشتر فرودگاه‌ها توافق‌نامه‌هایی با خبرنگاران/روزنامه‌نگاران برای دسترسی به موقعیت‌های اضطراری دارند. برخي از آن‌ها جايگاه خاصي دارند که تنها خبرنگاران مي‌توانند وارد شوند.
• آيا ماموری وجود دارد که وظیفه‌اش اطلاع‌رسانی به خبرنگاران درباره شرایط اضطراری است؟ اين فرد مي‌تواند مسئول روابط عمومی نیروی انتظامی یا سازمان‌های امدادی باشد. خوب است که همیشه اسم فردی را داشته باشید که بتوانید از او درباره وقایع روی داده بپرسید.
• در شرایط بحرانی، چگونه مي‌توانید به بهترين نحو با خدمات اورژانس و امداد ارتباط داشته باشید؟ آيا شماره تلفن‌هاي خاصي براي استفاده وجود دارد؟ 
• آيا خدمات اورژانس و امداد و نجات به همكاري شما نياز دارند؟ 
خود را آماده كنيد
باید خود را برای برخورد با یک شرایط اضطراری آماده کنید. براي مثال، هميشه بايد برای گذراندن احتمالی یک شب در خارج از منزل، كيف كوچكي از وسايل مورد نياز خود را همراه داشته باشید. اگر احتمال می‌دهید که ممکن است برای تهیه گزارش یک واقعه به خارج از کشور اعزام شوید همیشه گذرنامه خود را به روز نگهدارید و از معتبر بودن آن اطمینان حاصل کنید.
براي رسانه (یا سازمان) شما آماده بودن می‌تواند، شامل موارد زير باشد:
کتابچه (بولتن) دستورالعمل در شرایط اضطراری
این کتابچه باید حاوی اطلاعاتی از قبیل شماره تلفن‌های ضروری برای تماس خبرنگاران- روزنامه‌نگاران و چگونگی تهیه گزارش در شرایط بحرانی باشد. 
کارکنان
رسانه (سازمان) شما همواره باید فردي را به عنوان "مسئول شرایط اضطراری" داشته باشد. این فرد می‌تواند جزو فهرستي از خبرنگاران/روزنامه‌نگارانی باشد كه به نوبت این مسئولیت را تقبل می‌کنند. این افراد لازم نیست که همیشه در تحریریه حضور داشته باشند اما لازم است که همواره در دسترس باشند. به همین دلیل است که رابطان شما در خدمات اورژانس و امداد و نجات باید شماره تلفن‌های خبرنگارانی را که این مسئولیت را دارند داشته باشند. حال اگر سازمان شما نمی‌تواند شماره منزل این خبرنگاران را در اختیار رابطان قرار دهد؛ این سازمان‌ها باید حداقل شماره منزل سردبیر را برای تماس‌های فوری در ساعات غیراداری داشته باشند.
اگر خبرنگار مسئول در تحریریه و منزل حضور ندارد باید اعلام کند که در شرایط اضطراری چگونه می‌توان با او تماس گرفت
رسانه‌ها همچنین باید فرایندی سیستماتیک برای فراخوان کارکنان خود، در صورت وقوع فجایعی عظیم داشته باشند. براي مثال، اگر هواپیمایی در مرکز شهر سقوط کند شما به عنوان مسئول یک رسانه می‌خواهید که تمام کارمندانتان برای پوشش این واقعه در دسترس باشند. روزنامه‌ها شاید بخواهند ویژه‌نامه‌ای درباره آن منتشر ‌کنند؛ بنابراین، شما به تمامی کارکنان روزنامه از اعضای تحریریه گرفته تا چاپخانه و کارمندان توزیع روزنامه نیاز خواهید داشت. توقع نداشته باشید خبرنگار/روزنامه‌نگاری که مسئول شرایط بحرانی است به تمامی این افراد تک‌ تک زنگ بزند. 
ايستگاه‌هاي راديو و تلويزيوني برای تولید برنامه‌های خود در شرایط بحرانی به افراد متخصص در این حوزه نیاز دارند.